Σάββατο, 20 Οκτώβριος 2018
Home / Κουβεντιάζουμε / Μιλώντας με την «ψυχή»… Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν κοιμόμαστε;

Μιλώντας με την «ψυχή»… Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν κοιμόμαστε;

«Ο ύπνος θρέφει τα παιδιά», μια φράση που έχουμε ακούσει μικροί – μεγάλοι, μετά από καβγάδες με τους γονείς μας, για να πάμε για ύπνο. «Είναι αργά», «πως θα πας αύριο σχολείο» και «χρειάζεσαι ξεκούραση» είναι μερικές από τις πιο συνηθισμένες φράσεις που έχουν στιγματίσει την παιδική μας ηλικία. Μεγαλώνοντας όμως, καταλαβαίνεις πως ο ύπνος είναι απαραίτητος. Χωρίς αυτόν δεν μπορείς να είσαι λειτουργικός απέναντι στις υποχρεώσεις της καθημερινότητάς σου, ενώ η σωματική και η πνευματική σου διαύγεια είναι ελλειμματική. Για να δούμε όμως, τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν κοιμόμαστε;

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την εγκεφαλική μας δραστηριότητα κατά τη διάρκεια του ύπνου, πρέπει να σημειωθεί ότι ο ύπνος δεν είναι μια απλή λειτουργία του οργανισμού μας που συμβαίνει τυχαία. Πρόκειται για μια λειτουργία καθορισμένη από τον κιρκαδικό ρυθμό του οργανισμού μας, δηλαδή το βιολογικό μας ρολόι. Δεν είναι τυχαίο που κοιμόμαστε το βράδυ και ξυπνάμε το πρωί. Για τις ώρες που θα κοιμηθούμε και θα ξυπνήσουμε υπεύθυνος είναι ο κιρκαδικός μας ρυθμός, ένα «εσωτερικό ρολόι» που έχουμε μέσα μας, το οποίο λειτουργεί καθημερινά και ορίζει τι θα κάνουμε και πότε θα το κάνουμε κατά τη διάρκεια μιας μέρας. Είναι ο ίδιος ρυθμός που ευθύνεται για το jet lack, όταν ταξιδεύουμε σε χώρες με διαφορετικές ωριαίες ζώνες.

Επίσης, ο ύπνος δεν είναι μια ενιαία λειτουργία. Είναι μια διαδικασία που αποτελείται από πέντε επαναλαμβανόμενα στάδια που εναλλάσσονται μεταξύ τους. Βλέποντας αυτά τα στάδια αναλυτικά, παρατηρούμε ότι υπάρχουν δύο είδη ύπνου: ο ύπνος REM (rapid eye movement) που χαρακτηρίζεται από την ταχεία κίνηση των ματιών και είναι υπεύθυνος για τα όνειρα και ο ύπνος NREM (not rapid eye movement), χαρακτηριστικό του οποίου είναι η χαμηλή εγκεφαλική δραστηριότητα, χωρίς την κίνηση των ματιών και αποτελείται από 4 στάδια. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, η διαδικασία του ύπνου ξεκινάει από τον ύπνο NREM με το 1ο στάδιο, που είναι η φάση του ελαφριού ύπνου (μια κατάσταση μεταξύ ύπνου και ξύπνιου), κατά την οποία τα μάτια μας κινούνται αργά και το σώμα μας παραλύει. Σε αυτή τη φάση μπορούμε να ξυπνήσουμε εύκολα, έχοντας κάποιες εικόνες στο μυαλό μας. Μετά περνάμε στο 2ο στάδιο, όπου οι κινήσεις των ματιών σταματούν και η εγκεφαλική δραστηριότητα (που παρατηρείται μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος) είναι περιορισμένη. Στο 3ο στάδιο η εγκεφαλική δραστηριότητα μειώνεται κι άλλο, ενώ στο 4ο στάδιο βρίσκεται σχεδόν σε αδράνεια. Τόσο στο 3ο όσο και στο 4ο στάδιο δεν υπάρχουν μυϊκές συσπάσεις ούτε κινήσεις των ματιών. Μάλιστα, τα στάδια αυτά (3ο – 4ο) ονομάζονται «στάδια βαθιού ύπνου» καθώς είναι δύσκολο να ξυπνήσεις κατά τη διάρκειά τους, και αν ξυπνήσεις δυσκολεύεσαι να προσαρμοστείς και νιώθεις αδύναμος – αποπροσανατολισμένος για μερικά λεπτά. Όσον αφορά τα παιδιά, κατά τη φάση του βαθιού ύπνου, μπορεί να παρουσιάσουν ενούρηση, εφιάλτες ή ακόμη νυκτοβασία. Και ο πρώτος κύκλος ύπνου τερματίζει με το 5ο στάδιο, τον ύπνο REM. Πρόκειται για τη φάση των γρήγορων κινήσεων των ματιών, όπου η αναπνοή γίνεται γρήγορη, ακανόνιστη και ελαφριά. Τα μάτια παρουσιάζουν απότομες κινήσεις προς διάφορες κατευθύνσεις και οι μυς των άνω και κάτω μελών μας, παραλύουν προσωρινά. Ο ρυθμός της καρδίας και η αρτηριακή πίεση αυξάνονται, ενώ οι άνδρες στη φάση αυτή παρουσιάζουν στύση. Όταν οι άνθρωποι ξυπνούν στην φάση REM, αναφέρουν σχεδόν πάντα ότι ονειρεύονταν ζωντανά, χρωματιστά, γοητευτικά όνειρα ενώ όσοι ξύπνησαν στη φάση NREM αναφέρουν ότι ονειρεύονταν αχνά όνειρα, ονειροπολήσεις που κάνουμε ακόμα και όταν είμαστε ξύπνιοι.

Εν ολίγοις, ένας τυπικός κύκλος ύπνου έχει την παρακάτω ακολουθία και διαρκεί 90 – 110 λεπτά. Μάλιστα, ο ύπνος μας τα βράδια δεν αποτελείται μόνο από έναν τέτοιο κύκλο. Όταν κοιμόμαστε πραγματοποιούνται 5 ίδιοι κύκλοι (κατά μέσο όρο σε βάση 8ώρου), που ακολουθεί ο ένας τον άλλον σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα, τα οποία ορίζει το βιολογικό μας ρολόι. Αυτή η επανάληψη των κύκλων ύπνου (άρα και του ύπνου REM) μας εξηγεί επίσης γιατί κάποιες φορές βλέπουμε παραπάνω από ένα όνειρα.

Ένας τυπικός κύκλος ύπνου

  • NREM (έναρξη διαδικασίας)
  1. Στάδιο 1ο (στάδιο ύπνου – ξύπνιου)
  2. Στάδιο 2ο (στάδιο ελαφριού ύπνου)
  3. Στάδιο 3ο (στάδιο βαθύ ύπνου)
  4. Στάδιο 4ο (στάδιο βαθύ ύπνου)
  5. REM (ύπνος ταχέων οφθαλμικών κινήσεων)

Βέβαια, αυτός ο τυπικός κύκλος ύπνου θα μπορούσε να αλλάξει, ανάλογα με την κόπωση και την στέρηση ύπνου του ατόμου. Άτομα που είναι μέρες άυπνα ξεκινούν τον ύπνο του απευθείας από ύπνο REM και όχι από NREM, όπως είναι η φυσιολογική ακολουθία, μειώνοντας έτσι το χρόνο που διαρκούν τα υπόλοιπα στάδια ύπνου. (Αξίζει να σημειωθεί ότι υπό φυσιολογικές συνθήκες οι πρώτοι κύκλοι του ύπνου, περιέχουν μικρές περιόδους REM και μεγαλύτερες περιόδους βαθιού ύπνου). Άλλοι παράγοντες που διαταράσσουν τον κύκλου του ύπνου είναι επίσης η νικοτίνη, η καφεΐνη, το  αλκοόλ και ορισμένα φάρμακα.

Όπως καταλαβαίνετε, ο ύπνος δεν είναι μια απλή διαδικασία. Είναι μια ακολουθία ζωτικής σημασίας για τον οργανισμό μας, καθώς βελτιώνει τη μνήμη και την μαθησιακές ικανότητες, ευνοεί την συγκέντρωση, την προσοχή και τα αντανακλαστικά, και προωθεί την εγκεφαλική ανάπτυξη, τη δημιουργικότητα και την πνευματική μας διαύγεια. Σημαντικός είναι ακόμα ο ρόλος του στην πρόληψη της κατάθλιψης και άλλων νόσων ψυχιατρικής φύσης, προφυλάσσει από καρδιοπάθειες και πρόωρη γήρανση, ενώ ρυθμίζει τα επίπεδα του σακχάρου στο αίμα και το σωματικό μας βάρος.

Θα έλεγε κανείς ότι ο ύπνος είναι μια πηγή ενέργειας… Μια πηγή που δεν στερεύει ποτέ… Μια πηγή γεμάτη όνειρα… Μια πηγή για να ζούμε όμορφα… Μήπως τελικά, είχαν δίκιο οι γονείς μας;

 

Της Ελισάβετ Κουτρούλη,

Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας

Check Also

Μιλώντας με την «ψυχή»… Πώς να κάνω το παιδί μου να διαβάσει για το σχολείο!

Άλλο ένα καλοκαίρι έφτασε στο τέλος του, ενώ το φθινόπωρο έχει μπει για τα καλά. …